滅盡定(nirodhasamāpatti,即想受滅定 saññāvedayitanirodha)在定中無觸,但出定時有觸——而且是三種觸。
一、定中無觸
《論事》[根本]在討論「入滅盡定者會不會死」時,反覆追問:入滅盡定者有沒有一切觸、受、想、思、心?結論是沒有——正因為定中沒有臨終的觸、受、想、思、心,才不能說「入滅盡定者會死」。原文:
Atthi saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa māraṇantiyo phasso, māraṇantiyā vedanā … pe … natthi saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa māraṇantiyo phasso, māraṇantiyā vedanā, māraṇantiyā saññā, māraṇantiyā cetanā, māraṇantiyaṃ cittanti? Āmantā.
《Kathāvatthupāḷi》[论事·根本]
Atthi saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa phasso vedanā saññā cetanā cittanti? Na hevaṃ vattabbe … pe … natthi saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa phasso vedanā saññā cetanā cittanti? Āmantā. Aphassakassa kālaṃ kiriyā …
《Kathāvatthupāḷi》[论事·根本]
《论事·义注》也说明:入滅盡定時,心與心所法停止運作。原文:
Tattha nirodhasamāpattīti catunnaṃ khandhānaṃ appavatti.
《Kathāvatthu-aṭṭhakathā》[论事·义注]
《清淨道論》(藏外·義注)給的定義同樣是「次第滅去時,心與心所法的不生起」:
Tattha kā nirodhasamāpattīti yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti.
《Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)》[藏外·义注]
二、出定時有三觸
材料中最直接的一處:《中部》中,Visākha(毘舍佉)問:「從想受滅定出定者,有幾種觸觸之?」答三種觸——空觸、無相觸、無願觸。原文:
Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitaṃ kho, āvuso visākha, bhikkhuṃ tayo phassā phusanti – suññato phasso, animitto phasso, appaṇihito phasso.
《(MN)Mūlapaṇṇāsapāḷi》[中部·根本五十·根本]
相應部中以居士身分問同一問題,答覆相同:
Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitaṃ kho, gahapati, bhikkhuṃ tayo phassā phusanti – suññato phasso, animitto phasso, appaṇihito phasso.
《(SN)Saḷāyatanavaggo》[相应部·根本]
《論事·義注》另有一處說,會死的人必然有臨終的觸等;這反過來說明定中不應有觸:
Atha naṃ yasmā kālaṃ karontassa nāma maraṇantikehi phassādīhi bhavitabbaṃ …
《Kathāvatthu-aṭṭhakathā》[论事·义注]
三、一個名稱上的分別
《論事·義注》提到,想受滅定可以就「離想」而分世間與出世間兩種:世間的那一種通於凡夫所入(成無想有情),出世間的那一種唯聖者所入。原文:
Tattha saññāvirāgavasena pavattabhāvanā asaññasamāpattipi nirodhasamāpatti pi saññāvedayitanirodhasamāpatti nāma. Iti dve saññāvedayitanirodhasamāpattiyo lokiyā ca lokuttarā ca.
《Kathāvatthu-aṭṭhakathā》[论事·义注]
小結
- 滅盡定定中無觸(心、心所法不生起)。
- 出定時有觸,共三種:空觸、無相觸、無願觸。
- 這一問題在論事與經藏中都有討論,兩處的答法互相一致。