四无碍解(catasso paṭisambhidā)指四种智,分别是:义无碍解、法无碍解、辞无碍解、应辩无碍解(辩无碍解)。
一、名称与次第
《分别论》的根本文列出这四项:
Catasso paṭisambhidā – atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidā.《Vibhaṅgapāḷi》[分别论·根本]
二、各自的定义
同一部根本文紧接着给出最简定义:
Atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā.《Vibhaṅgapāḷi》[分别论·根本]
即:
- 义无碍解(atthapaṭisambhidā)——对「义」的智;
- 法无碍解(dhammapaṭisambhidā)——对「法」的智;
- 辞无碍解(niruttipaṭisambhidā)——对法与义的语词表达(dhammaniruttābhilāpa)的智;
- 应辩无碍解(paṭibhānapaṭisambhidā)——对上述诸智的智。
三、「义」与「法」的分判
《分别论》另立「谛门」(saccavāro)说明:于苦的智是义无碍解,于苦集的智是法无碍解,于苦灭的智是义无碍解,于苦灭道的智是法无碍解。
Dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā.《Vibhaṅgapāḷi》[分别论·根本]
又以缘起支说明:于老死的智是义无碍解,于老死集的智是法无碍解,于老死灭的智是义无碍解,于老死灭之道的智是法无碍解。
Jarāmaraṇe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā.《Vibhaṅgapāḷi》[分别论·根本]
义注另以「因—果」一对收摄:于因的智是法无碍解,于因果(果)的智是义无碍解。
Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā.《Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā》[无碍解道·义注]
《清净道论》进一步把「义」与「法」各以约说、分别两种方式开出:
Tattha atthoti saṅkhepato hetuphalassetaṃ adhivacanaṃ … Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayasambhūtaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā atthoti veditabbā. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā.《Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)》[藏外·义注]
同处对「法」作对应的说明:
Dhammotipi saṅkhepato paccayassetaṃ adhivacanaṃ … Pabhedato pana yo koci phalanibbattako hetu, ariyamaggo, bhāsitaṃ, kusalaṃ, akusalanti ime pañca dhammā dhammoti veditabbā. Taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā.《Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)》[藏外·义注]
即:约说时,「义」是因果(hetuphala),「法」是因(paccaya);分别时,「义」有五种——任何缘所生者、涅槃、所说之义、异熟、作用;「法」也有五种——任何能生果之因、圣道、所说之法、善、不善。
四、「四无碍解」是四种智的分别
义注与复注都强调,四无碍解不是别的什么东西的分类,而是智本身的四种分别。
Paṭisambhidāti pabhedā. Yasmā pana parato atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidātiādimāha, tasmā na aññassa kassaci pabhedā, ñāṇasseva pabhedāti veditabbā. Iti ‘‘catasso paṭisambhidā’’ti padena cattāro ñāṇappabhedāti ayamattho saṅgahito.《Vibhaṅga-aṭṭhakathā》[分别论·义注]
复注亦有同样的说明:
Paṭisambhidāti pabhedā. Kassa pana pabhedāti? ‘‘Atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādivacanato ñāṇassetā pabhedā. Tasmā catasso paṭisambhidāti cattāro ñāṇappabhedāti attho.《Ekakanipāta-ṭīkā》[复注]
五、词典释义
《巴汉增订》对 catasso paṭisambhidā 的释义为:
四无碍解,即义无碍解智(attha-paṭisambhidā):对苦谛的无碍解智。法无碍解智(dhamma-paṭisambhidā):对集谛的无碍解智。辞无碍解智(nirutti-paṭisambhidā):对苦谛法与集谛法的语词及文法使用上的无碍解智。应辩无碍解智(paṭibhāna-paṭisambhidā):对上述三种无碍解智的无碍解智。〔巴汉增订〕
另,《巴汉》与《Concise》均把 paṭisambhidā 释为「无碍解、分析的洞察力、识别的知识」(《巴汉》〔巴汉〕;《Concise》:"analytic insight; discriminating knowledge")。
六、令无碍解明晰的五因
义注举出使无碍解明晰的五种原因:
Katamehi pañcahi kāraṇehi paṭisambhidā visadā hontīti? Adhigamena, pariyattiyā, savanena, paripucchāya, pubbayogenāti.《Vibhaṅga-aṭṭhakathā》[分别论·义注]
同段解释:adhigama(证得)指阿罗汉果;pariyatti(教法)指佛语;savana(听闻)指闻法;paripucchā(遍问)指义注(对已学文句之义加以解说);pubbayoga(宿习/先前的修习)指过去世的修行串习。
七、附带说明
《分别论》中除立「四无碍解」外,也出现「三无碍解」(缺法无碍解)的科目:
Tisso paṭisambhidā – atthapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidā.《Vibhaṅgapāḷi》[分别论·根本]
另,义注在说明「教法隐没」(adhigama-antaradhāna)时,把四无碍解与四道四果、三明、六神通同列为「证得」的内容:
Tattha adhigamoti cattāro maggā, cattāri phalāni, catasso paṭisambhidā, tisso vijjā, cha abhiññāti.《Ekakanipāta-aṭṭhakathā》[义注]